ร้านค้าในประเทศไทยรับชำระด้วย Bitcoin ไม่ผิดกฎหมายอาญา แต่ “อยู่บนรอยต่อของหลายระบบกฎหมาย” บทวิเคราะห์เชิงลึกทางนิติศาสตร์ เศรษฐศาสตร์การเงิน และการกำกับดูแล เรียบเรียงและขยายความเชิงวิชาการ จากการสรุปประเด็นของ BLC Hatyaiและการอภิปรายในชุมชน Bitcoin ไทย (#siamstr) โดยผู้เขียนขอให้เครดิตต้นโพสต์ในฐานะ “จุดตั้งคำถามทางกฎหมายที่สำคัญ” ⸻ บทนำ: ทำไมคำถามนี้ยังไม่จบเสียที คำถามว่า “ร้านค้าในไทยรับ Bitcoin ผิดกฎหมายหรือไม่?” ไม่ใช่คำถามทางเทคนิค แต่เป็นคำถามเชิง โครงสร้างของกฎหมายสมัยใหม่ ที่ถูกออกแบบมาบนสมมติฐานว่า เงิน = รัฐออก การชำระเงิน = ระบบตัวกลาง Bitcoin ทำให้สมมติฐานนี้ “ไม่พัง แต่ไม่ครบ” และช่องว่างนั้นเองคือที่มาของความสับสน (Böhme et al., 2015) ⸻ 1. สถานะของ Bitcoin ในกฎหมายไทย: “ไม่ใช่เงิน” แต่ไม่ใช่ “ของผิดกฎหมาย” 1.1 กฎหมายเงินตรา ตาม พระราชบัญญัติเงินตรา พ.ศ. 2501 มาตรา 6 เงินที่ชำระหนี้ได้ตามกฎหมาย (Legal Tender) ในประเทศไทย คือ ธนบัตรและเหรียญกษาปณ์ที่ออกโดยรัฐเท่านั้น ดังนั้น • Bitcoin ไม่ใช่เงินตรา • ไม่มีสถานะบังคับให้เจ้าหนี้ต้องรับ แต่กฎหมายฉบับนี้ ไม่ได้ห้ามเอกชนใช้ทรัพย์สินอื่นในการแลกเปลี่ยนกัน (ตีความตามหลักกฎหมายเอกชนและเสรีภาพในสัญญา) ⸻ 1.2 Bitcoin ในฐานะ “ทรัพย์สินไม่มีรูปร่าง” แนวทางของรัฐไทย (ผ่านกรมสรรพากรและ ก.ล.ต.) จัด Bitcoin เป็น ทรัพย์สินดิจิทัล / ทรัพย์สินไม่มีรูปร่าง (Intangible Property) ไม่ใช่เงิน ไม่ใช่หลักทรัพย์ แต่เป็นทรัพย์ที่มีมูลค่าแลกเปลี่ยนได้ (Revenue Department Rulings; SEC Thailand, 2018) ⸻ 2. จุดแตกหักของความเข้าใจผิด: ใคร “ถูกห้าม” กันแน่ 2.1 ผู้ประกอบธุรกิจสินทรัพย์ดิจิทัล (Intermediaries) เช่น • Exchange • Broker • Dealer • Crypto Payment Gateway กลุ่มนี้อยู่ภายใต้ พระราชกำหนดการประกอบธุรกิจสินทรัพย์ดิจิทัล พ.ศ. 2561 และถูกห้ามโดยตรงจาก ประกาศ ก.ล.ต. ที่ กธ. 5/2565 (มีผล 1 เม.ย. 2565) ไม่ให้ ให้บริการหรือสนับสนุนการใช้สินทรัพย์ดิจิทัลเป็น Means of Payment เหตุผลเชิงนโยบายคือ • ความเสี่ยงต่อเสถียรภาพระบบการเงิน • การคุ้มครองผู้บริโภค • AML/CFT (SEC Thailand, 2022; BIS, 2021) ⸻ 2.2 ร้านค้าทั่วไป (Merchants) ร้านค้า • ไม่ใช่ Intermediary • ไม่ได้ให้บริการ “เป็นระบบ” • ไม่ได้เป็นตัวกลางทางการเงิน ➡️ จึงไม่อยู่ในขอบเขตคำสั่งห้ามเดียวกัน และนี่คือประเด็นที่มักถูก “เหมารวม” ผิด ⸻ 3. นิติกรรมที่แท้จริง: ไม่ใช่การชำระเงิน แต่คือ “การแลกเปลี่ยน” หากร้านค้าและลูกค้า ตกลงกันโดยสมัครใจให้ใช้ Bitcoin ในเชิงกฎหมายเอกชน ธุรกรรมนี้มีลักษณะเป็น สัญญาแลกเปลี่ยนทรัพย์สิน (Barter Contract) ตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 518 คือ • ทรัพย์สิน (Bitcoin) • แลกกับสินค้า/บริการ ไม่ใช่การใช้เงินตราชำระหนี้ แต่เป็นการแลกทรัพย์กับทรัพย์ (Freedom of Contract Doctrine) ⸻ 4. ประเด็นภาษี: จุดที่ “ผิดจริง” หากละเลย 4.1 ภาษีเงินได้ กรมสรรพากรถือว่า Bitcoin เป็น ทรัพย์สินไม่มีรูปร่าง เมื่อร้านค้ารับ Bitcoin ต้อง • ตีมูลค่าเป็นเงินบาท • ณ เวลาที่ได้รับ (Timestamp-based Valuation) • ถือเป็นเงินได้ตาม ประมวลรัษฎากร มาตรา 40(8) (Revenue Department Interpretation; OECD, 2020) ⸻ 4.2 ภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) หากร้านค้า • มีรายได้เกิน 1.8 ล้านบาท/ปี การขายสินค้าแลก Bitcoin ➡️ ยังถือเป็นการขายที่ต้องเสีย VAT โดยใช้มูลค่าเงินบาท ณ เวลาที่รับ ไม่ใช่เวลาที่แปลงเป็นเงินบาทภายหลัง ⸻ 5. AML และความเสี่ยงเชิงโครงสร้าง แม้ไม่ผิดอาญาโดยตัวมันเอง แต่ร้านค้าที่ • รับ Bitcoin ปริมาณสูงผิดปกติ • ทำซ้ำเป็นกิจวัตร • มีลักษณะ “รับแลกเปลี่ยน” ให้ผู้อื่น อาจถูกตีความว่า ประกอบธุรกิจรับแลกเปลี่ยนโดยพฤตินัย และถูกตรวจสอบตาม • พ.ร.บ. ป้องกันและปราบปรามการฟอกเงิน (FATF Guidance on Virtual Assets, 2019) ⸻ 6. สรุปเชิงโครงสร้าง (Structural Conclusion) 1. ร้านค้าทั่วไปรับ Bitcoin ไม่ผิดกฎหมายอาญา 2. Bitcoin ไม่ใช่เงิน แต่เป็นทรัพย์สิน 3. ธุรกรรมมีลักษณะเป็น “การแลกเปลี่ยน” 4. ภาษีคือภาระที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ 5. ความเสี่ยงอยู่ที่ “พฤติกรรม” ไม่ใช่ “เทคโนโลยี” ⸻ บทส่งท้าย: สิ่งที่กฎหมายไทยกำลังเผชิญ กรณี Bitcoin กับร้านค้า ไม่ใช่ปัญหาของ “ผิดหรือถูก” แต่คือปัญหาของ กฎหมายยุคศูนย์กลาง ที่ต้องรับมือกับระบบไร้ศูนย์กลาง และคำถามนี้จะไม่หายไป จนกว่ากฎหมายจะเลิกถามว่า “ใครควบคุม” แล้วเริ่มถามว่า “ความเสี่ยงอยู่ตรงไหนจริง ๆ” ⸻ 7. วิเคราะห์เชิงนโยบาย: ทำไมรัฐ “ห้ามตัวกลาง” แต่ “ไม่ห้ามร้านค้า” 7.1 Regulatory Asymmetry (ความไม่สมมาตรของการกำกับ) รัฐไทยเลือกใช้แนวคิด กำกับตามบทบาท (Function-based Regulation) ไม่ใช่กำกับตามเทคโนโลยี • ตัวกลาง (Intermediaries) → รวมศูนย์ความเสี่ยง → ขยายผลกระทบเชิงระบบ → ต้องถูกควบคุมเข้ม • ร้านค้า (Merchants) → ธุรกรรมรายย่อย → ความเสี่ยงกระจาย → ใช้กฎหมายเอกชน + ภาษีเป็นหลัก แนวคิดนี้สอดคล้องกับข้อเสนอของ Bank for International Settlements ที่ระบุว่า systemic risk arises from scale and intermediation, not from peer-to-peer usage (BIS Annual Economic Report, 2021) ⸻ 7.2 เหตุผลที่ “Payment Gateway” ถูกห้าม ประกาศ ก.ล.ต. 5/2565 ไม่ได้เกิดจากการมองว่า Bitcoin “ผิดศีลธรรม” แต่เกิดจาก 3 เหตุผลเชิงนโยบาย 1. Price Volatility Risk 2. Consumer Protection Gap 3. AML/CFT Traceability เมื่อ scale สูง ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางของ Financial Action Task Force ที่เน้นการกำกับ Virtual Asset Service Providers (VASPs) ไม่ใช่ผู้ใช้รายย่อย (FATF, 2019; Updated 2021) ⸻ 8. วิเคราะห์เชิงกฎหมายเปรียบเทียบ (Comparative Law) 8.1 สหภาพยุโรป (EU) • Bitcoin ไม่ใช่ legal tender • ร้านค้ารับได้โดยสมัครใจ • ถูกมองเป็น means of exchange by agreement ภายใต้กรอบ • VAT Directive • MiCA Regulation (2023) แนวทางใกล้เคียงไทยอย่างมาก ต่างกันที่ EU เขียนกฎหมาย explicit กว่า ⸻ 8.2 สหรัฐอเมริกา • Bitcoin = Property (IRS Notice 2014-21) • ร้านค้ารับได้ • ต้องคำนวณ capital gain / ordinary income รัฐไม่ห้ามร้านค้า แต่ใช้ ภาษี + enforcement ภายหลัง เป็นหลัก ⸻ 8.3 เอลซัลวาดอร์ (กรณีสุดโต่ง) • Bitcoin = Legal Tender • ร้านค้าต้องรับตามกฎหมาย ผลการวิจัยชี้ว่า • การยอมรับจริงต่ำกว่าที่คาด • ร้านค้าส่วนใหญ่แปลงกลับเป็น USD ทันที (World Bank, IMF Working Papers, 2022–2023) ➡️ ชี้ว่า “การบังคับ” ไม่ได้สร้าง adoption อย่างยั่งยืน ⸻ 9. วิเคราะห์เชิงเศรษฐศาสตร์: ร้านค้ารับ Bitcoin = Currency Substitution หรือไม่? คำตอบคือ ไม่ใช่ในระดับระบบ เพราะ • ไม่ใช่ legal tender • ไม่มีการกำหนดราคาสินค้าเป็น BTC เป็นหลัก • ไม่มีการชำระหนี้ภาครัฐด้วย BTC Bitcoin ในบริบทนี้ทำหน้าที่ใกล้เคียง Commodity-like Medium of Exchange คล้ายทองคำในอดีต ก่อนถูกผูกขาดโดยรัฐ (Menger, 1892; Selgin, 2015) ⸻ 10. จุดเสี่ยงจริง: “เมื่อร้านค้าเริ่มกลายเป็นตัวกลางโดยไม่รู้ตัว” ร้านค้า ยังไม่ผิด ตราบใดที่ • รับ Bitcoin เป็นกรณี ๆ • ไม่รับฝาก • ไม่รับแลกให้บุคคลที่สาม • ไม่ตั้งเรท–กินสเปรด แต่จะเริ่ม “เสี่ยงทางกฎหมาย” เมื่อ 1. รับ Bitcoin เพื่อแปลงเป็นบาทให้ลูกค้าคนอื่น 2. โฆษณาตัวเองว่า “รับแลก” 3. มีรายได้จากค่าธรรมเนียมการแปลง 4. ทำซ้ำเป็นระบบ จุดนี้อาจถูกตีความว่า ประกอบธุรกิจสินทรัพย์ดิจิทัลโดยพฤตินัย ซึ่งเข้าข่ายต้องขอใบอนุญาต (SEC Thailand Enforcement Guidelines) ⸻ 11. Tax & Compliance Best Practice (เชิงวิชาชีพ) งานวิจัยด้าน Tax Compliance แนะนำว่า ร้านค้าที่รับคริปโตควร • บันทึก Timestamp + FX Reference • ใช้ราคาจากแหล่งอิสระ (Exchange Benchmark) • แยกบัญชี “รายได้จากการขาย” ออกจาก “กำไร/ขาดทุนจากถือครอง” (OECD Crypto-Asset Reporting Framework, 2023) นี่ไม่ใช่เพื่อ “เอาใจรัฐ” แต่เพื่อ ลดความเสี่ยงย้อนหลัง (Ex-post Risk) ⸻ 12. บทสรุประดับโครงสร้าง (Meta-conclusion) ร้านค้ารับ Bitcoin ไม่ใช่ช่องโหว่ของกฎหมาย แต่เป็น stress test ของกฎหมายยุคเดิม สิ่งที่รัฐไทยทำคือ • ห้าม “จุดรวมศูนย์ความเสี่ยง” • ปล่อย “การตกลงกันของเอกชน” ซึ่งสะท้อนแนวคิดร่วมสมัยว่า “กฎหมายควรควบคุมผลกระทบ ไม่ใช่ควบคุมนวัตกรรม” ⸻ 13. คำถามที่ยังเปิดอยู่ (Open Questions) 1. หากร้านค้ารับ Lightning Network จำนวนมาก → จะยังถือว่า “รายย่อย” หรือไม่? 2. หากมี Stablecoin ที่รัฐรับรอง → เส้นแบ่งจะขยับอย่างไร? 3. ภาษีแบบ Real-time Reporting จะถูกบังคับหรือไม่? นี่คือคำถามที่ยัง ไม่มีคำตอบในกฎหมายปัจจุบัน และเป็นเหตุผลว่าทำไมประเด็นนี้ ยังไม่ควรถูกสรุปด้วยคำว่า “ผิด” หรือ “ไม่ผิด” แบบหยาบ ๆ #Siamstr #nostr #bitcoin #BTC